INTRAVAL. Bureau voor sociaal-wetenschappelijk onderzoek en advies
 
Evaluatie Softdrugsbeleid Zoetermeer
Bestelinformatie
Deze publicatie is te bestellen door overmaking van
€ + € 3,50 verzendkosten (bij bestelling van meerdere publicaties € 6,00) op rekening NL31 INGB 000 4 5997 84 ING-Bank ten name van Stichting INTRAVAL te Groningen, onder vermelding van de titel(s) en uw naam + adres.
Hoofdstuk 5    Samenvattende slotbeschouwing
In opdracht van de gemeente Zoetermeer heeft onderzoeks- en adviesbureau INTRAVAL, bijgestaan door juristen van de Rijksuniversiteit Groningen, begin 2000 het Zoetermeerse softdrugsbeleid geëvalueerd. De onderzoeksvragen hebben betrekking op zowel het beleid als de openbare orde en de handhaving van de regels. In het onderzoek zijn diverse methoden toegepast. Naast het verzamelen en bestuderen van relevante schriftelijke informatie, zijn gesprekken gevoerd met medewerkers van gemeente, politie, Openbaar Ministerie (OM), de CASA, jongerencentrum De Boerderij, Stichting Jongerenwerk Zoetermeer (SJZ), scholen, GGD, drugshulpverlening en welzijnswerk. Tot dusverre zijn in Nederland nog nauwelijks cannabisgebruikers aan het woord geweest over het softdrugsbeleid. Gezien de aspecten die volgens de gemeente in de evaluatie aan de orde moeten komen, is ook het oordeel van de cannabisgebruikers in Zoetermeer van belang. Daarom is bij 126 cannabisgebruikers uit Zoetermeer een enquête afgenomen.
In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen en conclusies van het evaluatie-onderzoek gepresenteerd. Dit gebeurt aan de hand van de onderzoeksvragen zoals die zijn beschreven in hoofdstuk 2. Allereerst wordt ingegaan op de openbare orde en handhaving. Achtereenvolgens wordt daarbij aandacht besteed aan de naleving van de regels door de CASA, de instrumenten van politie om controlerend en handhavend op te treden en de ervaringen van de politie met het inzetten van deze instrumenten. Vervolgens komt het beleid zoals dat de afgelopen jaren is gevoerd door de gemeente Zoetermeer aan bod. Daarbij wordt achtereenvolgens ingegaan op het huidige beleid, de vraag naar softdrugs en tenslotte de relatie tussen De Boerderij/SJZ en de CASA ten aanzien van bezoekers en verantwoordelijkheden.
5.1    Openbare orde en handhaving
In deze paragraaf wordt ingegaan op de verschillende aspecten van de openbare orde en de handhaving.
A1.   In hoeverre houdt de CASA zich aan de gestelde regels en in hoeverre vindt de verkoop plaats door andere dan de CASA?
Medewerkers van de politie geven te kennen dat zij tevreden zijn over de naleving van de regels door de CASA. Zij geven aan dat ze bij controles op volledige medewerking kunnen rekenen van het personeel van de CASA. De CASA levert zelf een actieve bijdrage aan de controle door middel van permanente videobewaking. Regelmatig wordt door de politie ter plaatse gecontroleerd of de verkoop volgens de door justitie bepaalde richtlijnen plaatsvindt. Het gaat hierbij om de AHOJ-G criteria, de maximale handelsvoorraad en de gescheiden verkoop van alcohol en cannabis. Alcohol- en drugsverkoop vindt niet in de dezelfde ruimte plaats. Het loket van de CASA verkoopt cannabis, terwijl in het aanliggende Klein café 'De CASA' alcoholische dranken worden geschonken en verkocht. Er is sprake van een fysieke scheiding tussen beide ruimtes. Dit is volgens de richtlijnen van het Openbaar Ministerie voldoende.
De enquête onder cannabisgebruikers laat zien dat volgens hen het personeel van de CASA zich grotendeels aan de regels houdt. Naar het oordeel van een ruime meerderheid van de respondenten (82%) wordt geen reclame gemaakt voor softdrugsproducten door de CASA. Tevens geeft een meerderheid 74%) aan dat er geen harddrugs in de CASA worden verkocht. Wel is een vijfde van de gebruikers (18%) van mening dat de CASA ook jongeren onder 18 jaar toelaat bij het loket waar cannabis kunnen worden gekocht. Een tiende van de gebruikers beweert dat er meer dan vijf gram cannabis per transactie kan worden gekocht. Het blijkt dat gebruikers die in de CASA zijn geënquêteerd een gunstiger oordeel hebben over de naleving van regels door de CASA dan gebruikers die niet in de CASA zijn ondervraagd.
Van alle ondervraagden geeft 4% aan dat er bij de CASA nooit om een legitimatiebewijs wordt gevraagd. Van de jongeren in de leeftijd van 15 tot en met 17 jaar geeft 44% aan dat er altijd om een legitimatiebewijs wordt gevraagd door het personeel van de CASA, terwijl de overige 56% aangeeft dat er soms om een legitimatie wordt gevraagd. Overigens zal een verplichte legitimatie niet kunnen voorkomen dat jongeren onder de 18 jaar cannabis gebruiken, meent een aantal sleutelinformanten. Zij verkrijgen het dan wel via oudere vrienden of kopen het in andere gelegenheden. Dit wordt dan ook als een knelpunt in het huidige beleid gezien.
Uit de enquête blijkt dat 23% van de gebruikers hun cannabis uitsluitend bij de CASA koopt. Gebruikers die hun cannabis niet altijd bij de CASA kopen, geven aan het met name van vrienden te kopen of te krijgen (45%). Verder geeft 12% aan cannabis op straat te kopen.
Tevens is nagegaan op welke andere wijze of vanuit welke gelegenheden volgens de gebruikers cannabis kan worden gekocht. Van de gebruikers noemt 64% straatverkoop, terwijl een derde (31%) particuliere verkoop vanuit woningen noemt. Volgens een kwart van de gebruikers (26%) wordt cannabis ook op scholen verkocht. Over het aantal andere verkooppunten in Zoetermeer lopen de meningen sterk uiteen. Het genoemde aantal andere verkooppunten, naast de CASA, varieert van 1 tot 30. Dat er naast de CASA nog één ander verkooppunt voor cannabis is in Zoetermeer wordt het vaakst aangegeven (25%).
   
A2.   Over welke instrumenten beschikt de politie om controlerend en handhavend op te treden?
De politie controleert de CASA op de naleving van de voorschriften. Het gaat hierbij om de AHOJ-G criteria, de handelsvoorraad en de gescheiden verkoop van alcohol en cannabis. De politie controleert in de CASA of er niet meer dan de toegestane handelsvoorraad van 500 gram cannabis aanwezig is. Daarnaast wordt gecontroleerd op de aanwezigheid van harddrugs. Tevens wordt opgemerkt dat medewerkers van de politie soms ook observerende onderzoeken uitvoeren. Op deze wijze wordt gecontroleerd op eventuele onrechtmatigheden bij de verkoop van cannabis bij de CASA (bijvoorbeeld verkoop aan minderjarigen). Ook worden controles uitgevoerd in het Klein café 'De CASA'. Met name het gebruik van cannabis door minderjarigen (jonger dan 18) en het gebruik van harddrugs in het café krijgen bijzondere aandacht bij deze controles. Tevens biedt de permanente videobewaking bij de CASA de politie de mogelijkheid vermeende onrechtmatigheden naderhand te controleren. De politie houdt het OM en de Raadscommissie Bestuurszaken op de hoogte via tweemaandelijkse sturingsrapportages over de CASA en softdrugsverwante zaken. Deze rapportage wordt behandeld in de (tweemaandelijkse) lokale driehoek.
Bij de Regiopolitie Haaglanden bestaat enige onduidelijkheid over het handhavingsbeleid zoals dat door de politie dient te worden uitgevoerd. De verantwoordelijkheden zijn niet duidelijk omschreven, terwijl concrete afspraken over de bestuurlijke en politiële reactie bij overtreding van de voorschriften ontbreken. Eveneens ontbreekt een protocol voor de handhaving van de op zichzelf duidelijke regels binnen het gemeentelijke gedoogbeleid. Zo is bijvoorbeeld niet omschreven wat het geplande aantal bezoeken van toezichthouders aan coffeeshop de CASA moet zijn. Tevens is niet helder welke reactie bestuur en OM geven wanneer overtreding van een regel, bijvoorbeeld de verkoop aan een minderjarige, wordt geconstateerd.
A3.   Hoe vaak worden deze instrumenten ingezet?
De naleving van de AHOJ-G criteria, de regels ten aanzien van de handelsvoorraad en de gescheiden verkoop van alcohol en cannabis, worden volgens de geïnterviewde medewerkers van de politie vier tot vijf keer per maand gecontroleerd. Ook volgens de vertegenwoordiger van de CASA controleert de politie zeer regelmatig in en rondom de CASA ('soms twee keer per week, soms één keer in de twee maand'). Zo worden klanten die cannabis hebben gekocht bij controles verzocht zich na aanschaf van cannabis te legitimeren bij politiefunctionarissen die zich op enige afstand van de CASA hebben opgesteld. Hierdoor kan met name op leeftijd worden gecontroleerd.
A4.   Ervaart de politie de beschikbare instrumenten als voldoende?
Vertegenwoordigers van de politie stellen dat de politie te weinig instrumenten (wetgeving) heeft om te controleren. Voor uitgebreide controles (doorzoeking) heeft men een machtiging nodig van de hulpofficier van justitie. Indien de politie niet de volledige medewerking van het personeel van de CASA zou krijgen, schiet de wet momenteel tekort om adequaat te kunnen controleren.
Medewerkers van de Regiopolitie Haaglanden menen dat het handhavingsbeleid onvoldoende is. Zij zijn van mening dat er momenteel formeel te weinig op papier staat. Het gaat hierbij met name om de bestuursrechtelijke en strafrechtelijke reacties op het eventueel overtreden van de voorschriften door de CASA.
5.2    Beleid
In deze paragraaf wordt ingegaan op de juridische aspecten van het softdrugsbeleid in Zoetermeer. Daarnaast wordt ingegaan op de vraag of de CASA de vraag naar softdrugs voldoende kan beantwoorden. Tevens wordt aandacht besteed aan de relatie tussen De Boerderij/SJZ en de CASA ten aanzien van bezoekers en verantwoordelijkheden.
B1.   Dient het beleid te worden aangepast naar aanleiding van nieuwe wet- en regelgeving en jurisprudentie?
In het discussiestuk van november 1999 over handhaving van het softdrugsbeleid wordt melding gemaakt van de wijziging van de Opiumwet per 21 april 1999 ('Wet Damocles'). Op grond van deze wetswijziging kan de burgemeester ook zonder dat er sprake is van overlast overgaan tot sluiting van een coffeeshop die zich niet houdt aan de voorschriften. Met de genoemde aanpassing van de Opiumwet is het in Zoetermeer gekozen model van het gedogen van één verkooppunt (nog) eenvoudiger te handhaven. Ook aan de relevante rechtspraak zijn geen aanwijzingen te ontlenen dat het in Zoetermeer gekozen model in juridische zin op problemen zou kunnen stuiten.
B2.   Wat is de vraag naar softdrugs en wordt deze door de CASA voldoende beantwoord?
Volgens een meerderheid van de geënquêteerde gebruikers (70%) zijn de mogelijkheden om in Zoetermeer cannabis te kopen te beperkt. Gevraagd naar coffeeshops, vindt 85% van de gebruikers dat in Zoetermeer onvoldoende coffeeshops zijn, wanneer hier expliciet om wordt gevraagd. Dit blijkt ook uit het feit dat 87% van de ondervraagden zelf wel eens naar omliggende gemeenten gaat om cannabis te kopen. Voor 60% van degenen die naar omliggende gemeenten gaan om cannabis te kopen, is de betere kwaliteit een belangrijk motief. Tevens geeft vier vijfde (79%) van de geënquêteerden aan dat zij vermoeden dat andere gebruikers uitwijken naar omliggende gemeenten. In de literatuur wordt dit wel beschreven als het 'waterbedeffect'. Met name Den Haag wordt vaak genoemd als omliggende gemeente waar cannabis wordt gekocht.
B3.   Hoe is de relatie tussen De Boerderij/SJZ en de CASA ten aanzien van bezoekers en verantwoordelijkheden te beschrijven?
Het bestuur van de Stichting Jongerenwerk Zoetermeer (SJZ) is verantwoordelijk voor alles wat er in De Boerderij gebeurt. Tevens is zij verantwoordelijk voor de goede gang van zaken in en rondom de CASA. Hartjes Tilburg Horeca B.V. pacht ten behoeve van Klein café 'De CASA' ruimte van de SJZ en verzorgt als zelfstandige onderneming de verkoop van cannabis vanuit een van het Klein café afgescheiden loket. De Stichting Jongerenwerk Zoetermeer is als het ware de huisbaas van de CASA. De koppeling van de CASA aan De Boerderij heeft, volgens vertegenwoordigers van De Boerderij en de SJZ, een negatieve invloed op het imago van De Boerderij.
In het eetcafé Full House van De Boerderij is het gebruik van cannabis niet toegestaan, terwijl in de zaal van De Boerderij wel cannabis gebruikt mag worden. Volgens een kwart (23%) van de genquêteerde gebruikers vindt in De Boerderij onderlinge handel in cannabis plaats. Opvallend is dat 17% van hen aangeeft dat er, buiten jeugdvoorstellingen om, ook jongeren onder de 16 jaar worden toegelaten in De Boerderij. Officieel is dit niet toegestaan.
Gebruikers die cannabis kopen bij het loket van de CASA mogen dit gebruiken in het naast gelegen Klein café 'De CASA'. Overigens worden in dit café ook alcoholische dranken geschonken. Deze constructie leidt tot twee kanttekeningen. Ten eerste is, ondanks de fysieke scheiding van het loket waar cannabis wordt verkocht en het café waar alcoholische dranken worden verkocht, de kans groot dat cannabisgebruikers tegelijkertijd alcohol nuttigen. Ten tweede komen minderjarigen (jongeren onder de 18 jaar) op deze wijze relatief makkelijk in aanraking met cannabis.
5.3    Tenslotte
Het huidige softdrugsbeleid in de gemeente Zoetermeer dateert van het begin van de jaren negentig. Het softdrugsbeleid wordt gekenmerkt door het gedogen van één gecontroleerd verkooppunt, de CASA geheten. De CASA is een verkooppunt bestaande uit een loket in een gebouw waarin tevens De Boerderij is gehuisvest. De Stichting Jongerenwerk Zoetermeer is verantwoordelijk voor de gang van zaken binnen de gehele accomodatie en dus ook de CASA.
Huidig beleid
Het handhaven van één gedoogd verkooppunt de CASA in de gemeente Zoetermeer lijkt in het algemeen een goed controleerbare en overzichtelijke situatie te zijn. Uit het onderzoek blijkt dat de CASA zich redelijk goed aan de regels houdt. Ook de politie geeft te kennen dat zij tevreden is over de naleving van de regels door de CASA. De CASA speelt zelf een belangrijke rol bij het handhaven van de aan haar gestelde regels. Bij het loket waar cannabis wordt verkocht is een permanente videobewaking aanwezig, zodat alle transacties bij het loket op videoband kunnen worden vastgelegd. Deze videobanden kunnen door de politie worden bekeken wanneer onrechtmatigheden worden vermoed.
Het huidige beleid in Zoetermeer om één verkooppunt te gedogen, is vanuit juridisch oogpunt eenvoudig te handhaven. Ook aan de relevante rechtspraak zijn geen aanwijzingen te ontlenen dat het in Zoetermeer gekozen model in juridische zin op problemen zou kunnen stuiten. Uit de enquête onder gebruikers blijkt echter dat het aantal gedoogde verkooppunten als onvoldoende wordt beschouwd. Hoewel de verkrijgbaarheid van cannabis op zich geen probleem is, is een meerderheid van de gebruikers de mening toegedaan dat er te weinig gedoogde plekken en/of mogelijkheden zijn om cannabis te kopen en te gebruiken.
Situatie Zoetermeer
Wanneer een vergelijking wordt gemaakt tussen de gemeente Zoetermeer en andere gemeenten met een vergelijkbaar inwonersaantal, dan valt op dat Zoetermeer relatief weinig gedoogde verkooppunten van cannabis heeft. De vergelijkbare gemeenten hebben gemiddeld één coffeeshop op 20.000 inwoners.
De aanwezigheid van één gedoogd verkooppunt biedt goede mogelijkheden tot controle en handhaving. Er zit echter ook een schaduwzijde aan dit beleid. Mocht de politie onrechtmatigheden tegenkomen bij de verkoop van cannabis bij dit verkooppunt, dan heeft het sluiten door de burgemeester van deze gelegenheid meer nadelige gevolgen voor de verkrijgbaarheid van cannabis, dan wanneer er sprake zou zijn van meerdere gedoogpunten. De aanwezigheid van meerdere verkooppunten biedt gebruikers alternatieven om aan cannabis te komen, terwijl bij het tijdelijk sluiten van het enige gedoogpunt alle klanten hun heil ofwel bij illegale verkopers zullen moeten zoeken, ofwel moeten uitwijken naar andere gemeenten.
In de literatuur wordt een coffeeshop vaak als volgt omschreven: alcoholvrije horeca-inrichting waar handel in en gebruik van softdrugs plaatsvinden. Strikt genomen is het enige gedoogde verkooppunt in Zoetermeer, de CASA, volgens deze definitie geen coffeeshop. In feite is het een afhaalloket voor cannabis. Daarnaast kunnen in het naastgelegen Klein café 'De CASA', waar alcoholische dranken worden verkocht, jongeren onder de 18 jaar worden toegelaten. De vestiging van een loket voor cannabisverkoop in een jongerencentrum en cannabisverkoop in de vorm van een afhaalloket worden in gemeenten elders in Nederland vaak niet gedoogd. In deze gemeenten geldt veelal het afstandscriterium, hetgeen inhoudt dat ondernemers geen coffeeshop mogen vestigen in de buurt van scholen, wijkcentra en/of jongerencentra.
Toekomst
Uit de evaluatie komt naar voren dat in Zoetermeer behoefte is aan een herbezinning op het softdrugsbeleid. Onderwerpen die hierbij aan de orde zullen moeten komen zijn:
  • het handhavingsbeleid (duidelijk moet onder meer worden omschreven op welke wijze moet worden opgetreden in het geval van onrechtmatigheden bij de verkoop van cannabis vanuit de gedoogde coffeeshop(s), waarbij eveneens duidelijk dient te worden aangegeven welke bestuurlijke en strafrechtelijke reacties er volgen op het overtreden van de regels);
  • de definitie van coffeeshops;
  • het aantal gewenste coffeeshops, en eventueel;
  • vestigingseisen, zoals een afstandscriterium ten opzichte van scholen en/of jongerencentra.
 
© INTRAVAL, Groningen-Rotterdam .
Deze site wordt onderhouden door De Poel Webdesign.